Image description

Over leegstand

In 10 stappen analyseren we de wereld die ons omringt. We vertrekken daarbij van leegstaande ruimte en hoe die leegstand een hefboom kan zijn voor gemeenschapsvorming, maatschappelijke beweging en een lerend netwerk.

1. In onze moderne samenleving, en in het bijzonder in haar steden, is er een verhoogde druk op ruimte. Leegstand en onderbenutting van beschikbare ruimte zijn gekende maatschappelijke problemen. Leegstaande gebouwen zijn een doorn in het oog van mensen die een woning nodig hebben, ondernemers die handelsruimte zoeken en de eigenaars die hierop belast worden. Daarnaast versnelt leegstand ook de verkrotting van gebouwen en vergroot ze de aantrekking van vandalisme en criminaliteit en het onveiligheidsgevoel van de buurt. De moeilijkheid om een nieuwe, finale invulling te voorzien is een belangrijke reden voor leegstand, bijvoorbeeld door de eigenschappen van het gebouw, gebrek aan financiële middelen of het gebrek aan kandidaten om te ondernemen in het pand. Ruimte wordt steeds schaarser en duurder, en bijgevolg minder toegankelijk voor veel burgers, zowel binnen de private leefwereld als voor het maatschappelijk middenveld. Sociaal-culturele praktijken hebben vaak slechts beperkte toegang tot deze markt. Ook de overheid en specifiek lokale overheden hebben minder zeggenschap over ruimte: als ze al eigenaar zijn, hebben ze veelal niet de middelen om de ruimte conform de normen beschikbaar te stellen. 

2. Bovendien is stedenbouw onderhevig aan onvoorspelbare situaties. Onderhandelingen, bouwaanvragen, financiën of het verloren nut van het gebouw zorgen ervoor dat projecten soms jaren vertraging oplopen. Ondertussen liggen de gebouwen en sites er verlaten bij. 

3. Ook de demografische evoluties in Vlaanderen en Brussel zijn de laatste decennia aan verandering onderhevig geweest. Onze superdiverse en verstedelijkte samenleving geeft aanleiding tot nieuwe vormen van samenleven, die op hun beurt nood hebben aan nieuwe vormen van sociale en culturele initiatieven. Er is nood aan ontmoetingsruimtes die voorheen nog niet bestonden, aan ruimte om te experimenteren, om te creëren en te mogen falen. Gedeelde ruimtes en open ruimtes die niet vooraf tot in de puntjes gedefinieerd zijn - denk cinema, café, galerij - bieden hier een antwoord op. Een superdiverse bevolking en een hogere bevolkingsdichtheid brengen namelijk nieuwe vragen voor beleving van de vrije tijd met zich mee. Het tijdelijk gebruiken van onderbenutte plekken biedt een kans om met deze nieuwe functies te experimenteren. Door ze tijdelijk uit te testen, kunnen we ontdekken waar de samenleving van morgen nood aan heeft, want iedereen heeft recht op ruimte. 

4. Bovenstaande maatschappelijke ontwikkelingen zorgen ervoor dat burgers zelf initiatief nemen om projecten op te zetten. Vaak vormen tijdelijke invullingen van leegstaande plekken het ruimtelijk kader hiervoor. Ruimte biedt een onontbeerlijke ondersteuning voor een creatieve groei van de samenleving. 

5. Toestand heeft de heractivering van leegstaande en vergeten gebouwen als doel. Sinds 2012 zorgen we voor een ruimtelijk en organisatorisch kader voor sociaal-culturele initiatieven, om zo de verscheidenheid van de maatschappij te weerspiegelen. Door de verbinding te maken tussen ruimte en initiatief, tussen verschillende groepen mensen en tussen leegstand en het creëren van kansen, dragen we bij tot het realiseren van een diverse en dynamische samenleving. 

6. Er is vraag naar ondersteuning op maat. Veel projecten van tijdelijk gebruik kloppen aan bij Toestand met de vraag naar materiaal of ruimte, of om te helpen met een contract, of om een beleidsvraag te bekijken. We ondersteunen waar we kunnen en verwijzen door wanneer er elders expertise is. 

7. Nood aan duurzame oplossingen. Net zoals we ruimtes een nieuw leven geven, gaan we bewust aan de slag met het materiaal dat nodig is om onze Spontane Actie Zones in te richten. In onze maatschappij wordt helaas ongelofelijk veel materiaal weggegooid omdat het vaak goedkoper is nieuwe zaken te bestellen (die aan de andere kant van de wereld werden vervaardigd), dan te herstellen of te hergebruiken. We gaan hier tegen in en zetten ten volle in op duurzaamheid, onder meer door materiaal te hergebruiken dat anders geen tweede leven zou kennen. 

8. De voorbije jaren is het aantal activiteiten in onze steden en dorpen exponentieel toegenomen. Er wonen ook meer mensen die meer ondernemen. In april, mei en juni bruisen de pleinen met concerten, rommelmarkten, wijkfeesten, aperitiefmomenten en andere evenementen. Maar dat betekent ook dat er dan even geen plaats is voor de gewoonlijke gebruikers en bewoners van die publieke ruimte. Steeds vaker ook wordt de publieke ruimte geprivatiseerd door horecaterrassen en evenementen. Echter, niet alleen het uitgaansaanbod is gegroeid. De voorbije acht jaar is het aantal mensen dat op straat leeft in Brussel verdubbeld. De demografische boom situeert zich ook op straat. Slechts vijf procent van die mensen zijn echt zichtbaar in het straatbeeld. 

9. Inclusieve ruimte. Over elke Spontane Actie Zone spannen we een ‘cosmopolitan canopy’: een spreekwoordelijke luifel waaronder diverse buurtbewoners en publieken elkaar ontmoeten en geëxperimenteerd kan worden met ontmoeting, samenleven, debat en conflict. Het is bijzonder belangrijk om deze tijdelijke mentale ruimtes te spannen over een buurt. ‘To practice getting along together’: dat kan je leren en vormgeven. Het is een spier van de samenleving die voortdurend in beweging moet blijven. 

10. We houden in onze ruimtes ook de thermometer van de samenleving vast. Door de laagdrempelige aard van onze locaties bereiken we vaak mensen die om uiteenlopende redenen niet zo vlot aansluiting vinden bij de mainstream-samenleving . Waar mogelijk gaan we verder aan de slag met die individuen en groepen. Het medium van leegstand biedt veel vrijheid in de toe-eigening van een gebouw: welke plek is immers meer van mensen dan diegenen die ze zelf omgebouwd hebben? Het tijdelijke karakter van zo’n project zorgt ook voor een positieve energie. Toestand vertrekt vanuit maatschappelijke noden ( het gebrek aan ruimte, de zin voor creatief initiatief, de nood aan samenzijn en ontmoeting, de behoefte aan sociale mix en uitwisseling) en koppelt ze aan de onbenutte kansen van leegstaande gebouwen. Zo wordt ruimte een maatschappelijke hefboom.

Go to top of page